{1}{185}AFRYKA S01E06|Tumaczenie: Orlando
{407}{434}Afryka.
{486}{561}W cigu czterech lat|tworzenia tego programu
{561}{622}odwiedzilimy zadziwiajce miejsca
{622}{732}i widzielimy zwierzta, ktre zachowyway|si w niewidziany wczeniej sposb.
{902}{968}Jednak Afryka ma jeszcze|jedn histori do opowiedzenia.
{1007}{1134}Dzicz tego kontynentu dowiadczya|wicej zmian w cigu 50 lat,
{1134}{1216}ni w cigu ostatnich|dwch milionw.
{1290}{1379}Zmieniajcy si krajobraz|i zmieniajcy si klimat.
{1379}{1465}Obecnie na zwierzta czekaj|niebywae wyzwania.
{1465}{1563}A wok nich populacja|ludzka w Afryce
{1563}{1647}wzrasta dwa razy szybciej|ni wiatowe tempo.
{1712}{1784}Narasta potrzeba zrozumienia
{1784}{1915}i przede wszystkim zachowania|dziczy tego piknego kontynentu.
{1950}{2053}Dzi yje nowe pokolenie|przyrodnikw i naukowcw,
{2053}{2129}ktrzy walcz o zachowanie|tych dzikich miejsc
{2129}{2176}i zwierzta, ktre tam yj.
{2176}{2216}Raz, dwa, trzy!
{2216}{2309}To najwikszy kontynent|dziczy na caej planecie
{2309}{2412}i cokolwiek tu si zdarzy|wpynie na nas wszystkich.
{2412}{2518}Jaka jest przyszo|dzikiej Afryki?
{2518}{2742}{Y:b}AFRYKA|Przyszo
{2933}{3042}To zwierz stao si najwikszym|celem dla kusownikw.
{3042}{3140}Jego gatunek zosta tak bardzo|upolowany, e jest na granicy wymarcia.
{3140}{3294}Jest tak rzadki, e ten samiec|jest pilnowany dzie i noc.
{3294}{3393}Czarny nosoroec.
{3393}{3558}I czarne nosoroce s znane z tego,|e maj ze humory i mog nagle szarowa.
{3622}{3749}Jednak yje w cigym zagroeniu,|poniewa przez to, co ma na nosie.
{3784}{3837}Ten rg.
{3941}{4008}Ktry jest wart|swojej wagi w zocie.
{4153}{4230}Popyt na rg nosoroca|wzrs drastycznie.
{4230}{4377}Nastpi wzrost o 3000%|w kusownictwie w cigu ostatnich 5 lat.
{4415}{4547}Obecnie sproszkowany rg|moe by sprzedany za $65,000 za kilogram.
{4589}{4680}Nosoroce s lukratywnym celem|dla przestpczoci zorganizowanej.
{4709}{4818}Tradycja chiska twierdzi, e rg|nosoroca moe zmniejszy gorczk
{4818}{4882}i niektrzy Wietnamczycy sprzedaj|proszek jako lek na wszystko,
{4882}{4937}od raka po kaca.
{4937}{5040}Jest stworzone z keratyny, tej samej|substancji jak wosy i paznokcie
{5040}{5130}i nie ma udowodnionych|wartoci medycznych.
{5238}{5327}Jednak kady nosoroec|w Afryce jest celem.
{5355}{5468}Wszystkie zostay zabite|w Ugandzie i Rwandzie
{5468}{5543}i tylko 600 zostao w Kenii.
{5619}{5711}Jednak to nie kusownicy.
{5711}{5760}S ochroniarzami.
{5978}{6110}I ochrona jest nadzorowana przez|eksperta od nosorocw, Dr Matthew Mutinda,
{6110}{6205}jednego z najlepszych weterynarzy|instytutu Kenya Wildlife Services.
{6244}{6332}Czarne nosoroce s bardzo zagroone.
{6332}{6435}To wanie w Lewa Wildlife|Conservancy prbujemy zrobi,
{6435}{6562}uratowa zwierzta i zapewni im|bezpieczny rezerwat,
{6562}{6649}gdzie zwierzta mog|si rozmnaa i y wolne.
{6687}{6764}Mao prawdziwie dzikich|nosorocw zostao w Afryce.
{6764}{6844}Wikszo, jak te w|Lewa Wildlife Conservancy,
{6844}{6892}s pod uzbrojon ochron.
{6931}{7030}Ta moda samice jest w wieku,|gdzie Matthew musi sprawdza jej stan,
{7030}{7099}wcznie z wziciem|prbek krwi.
{7099}{7179}To pomoe powstrzyma|kusownikw i handlarzy,
{7179}{7318}poniewa DNA nielegalnie handlowanego|rogu moe by wyledzone do rda.
{7359}{7529}Jeli trzeba usypia w dziczy,|jest wtedy ryzyko.
{7558}{7634}Ta samica le zareagowaa|na rodki usypiajce.
{7699}{7753}Nie oddycha.
{7753}{7835}To rzadka i bardzo|powana sytuacja.
{7873}{7940}Wie, e nastpne minuty|s najwaniejsze.
{8003}{8106}I gdy zwierz jest tak wielkie, jest|tylko jeden sposb, by uruchomi serce,
{8106}{8159}gdy si jest w buszu.
{8298}{8416}Dziki szybciej reakcji Matthew,|moe znw oddycha.
{8497}{8566}Musz j postawi na nogi.
{8986}{9047}Nic dziwnego, e jest zdezorientowana.
{9392}{9436}Misja zakoczona sukcesem.
{9482}{9586}Byo to cikie zadanie, ale teraz ten|nosoroec moe by ledzony i chroniony
{9586}{9616}przez reszt ycia.
{9616}{9730}Po paru minutach znw je|obiad z jej matk.
{9767}{9842}Moe si wydawa bezlitosnym|takie traktowanie zwierzcia,
{9842}{9928}ale musimy je kontrolowa,|eby identyfikowa jednostki.
{9928}{9968}yj we wielkim zagroeniu.
{9968}{10030}Nawet teraz,|rednio
{10030}{10147}jeden nosoroec dziennie jest|zabijany przez kusownikw w Afryce.
{10232}{10385}Tak mao zostao nosorocw w Kenii,|e poznajemy ich osobicie.
{10489}{10576}Lecz to wci stworzenie,|ktre potrafi nas zaskoczy.
{10681}{10828}Wczeniej wierzono, e nosoroce|s bardzo samotnymi zwierzakami.
{10904}{11001}Jednak w Kalahari noktowizyjna|kamera pokazaa,
{11001}{11090}e s bardziej towarzyskie,|ni wielu sdzio.
{11238}{11352}To zebranie przy wodopoju jest|magicznym spojrzeniem w przeszo.
{11519}{11618}Pierwsi odkrywcy pisali, e nosoroce|byli za kadym krzakiem.
{11618}{11672}Przed wynalezieniem broni,
{11672}{11791}na caym kontynencie yo|setki tysicy nosorocw.
{11855}{11949}Ludzie, ktrzy chroni nosoroce|w Afryce, walcz, eby zapewni nam,
{11950}{12096}e bdziemy mogli dozna takich|piknych widokw za 50 lat.
{12262}{12348}W caej Afryce ludzie od|ochrony przyrody rozumiej,
{12348}{12470}e jeli mamy uratowa zwierzta,|to musi to by teraz.
{12470}{12593}Populacja ludzi na tym kontynencie|przekroczya miliard
{12593}{12691}i wiele dzikich zwierzt jest|zabijana komercyjnie dla jedzenia.
{12691}{12801}Niektre legalnie,|ale wikszo nielegalnie.
{12863}{12963}Miso dzikich zwierzt jest sprzedawane|jako kozie miso i woowina.
{12994}{13038}Liczba jest zatrwaajca.
{13038}{13123}Co roku miliony ton jest|jedzone w caej Afryce.
{13123}{13232}W tym tempie niektre gatunki|z pewnoci zmierzaj ku wymarciu.
{13325}{13419}Jednak komercyjne polowanie|nie wpywa tylko na zwierzyn.
{13419}{13522}Gdy ich liczba si zmniejsza,|ma to te wpyw na drapienikw.
{13551}{13705}50 lat temu byo okoo|p miliona lww w Afryce.
{13705}{13786}Obecnie jest ich mniej ni 30,000.
{13786}{13930}Jednak w jednej czci Afryki sprawy|poprawi si w nadzwyczajny sposb.
{14134}{14253}Ci owcy stali si czci|nowego i nietypowego przymierza.
{14288}{14397}W cigu ostatnich lat godne lwy|zabijay zwierzta hodowlane.
{14467}{14602}Pewna grupa tradycyjnych Maasai|zareagowaa w nietradycyjny sposb.
{14643}{14765}Lud Maasai to hodowcy byda,|ktrzy nie jedz misa dzikich zwierzt.
{14765}{14879}Jednak gdy lwy atakoway ich|bydo, oni zawsze odpowiadali.
{14918}{15017}Maasai i lwy s|wielowiekowymi przeciwnikami.
{15052}{15147}Polowanie na lwy to rytua wejcia w|doroso dla modych wojownikw Maasai,
{15147}{15188}jak Olubi Lairumbe.
{15299}{15512}Dla mnie i kadego Maasai zabicie lwa|to ostateczne spenienie ycia.
{15512}{15635}Nic si z tym nie rwna.
{15635}{15784}Nikt nie wie wicej o yciu|z lwami jak Maasai.
{15784}{15872}Spotkaem si z Olubi i|innymi wojownikami wioski,
{15872}{15979}eby pozna ich zwizek z|lokalnym stadem lww.
{15979}{16055}Ile tu jest lww?
{16117}{16189}Tutaj okoo stu.
{16189}{16249}Wszystkie maj imiona?
{16362}{16471}Kady lew ma imi.|Imi Maasai.
{16471}{16614}I gdy widzisz lwa, wiesz|jak si bdzie zachowywa?
{16614}{16666}Zaley od lwa.
{16727}{16861}Dla wojownika Maasai|lwy nie s straszne.
{16861}{16975}Jednak gdybym zobaczy lwa,|to on by mnie zaatakowa.
{16975}{17022}Tylko, gdy mu zagrozisz.
{17022}{17082}Oby lew o tym wiedzia.
{17213}{17361}Olubi mia 17 lat, gdy zabi swojego|pierwszego lwa, ktry zaatakowa jego stado.
{17386}{17483}Niestety lew okaza si|by lwic w ciy.
{17483}{17549}I wtedy nastpia|nadzwyczajna zmiana.
{17670}{17762}Maasai szanuj wszystkie|ywe stworzenia.
{17762}{17850}Zaczem czu win przez|lwa, ktrego zabiem.
{17954}{18026}Zaczem docenia lwy.
{18127}{18205}Olubi zmieni zdanie.
{18245}{18331}Odwrci si od setek lat|tradycji Maasai.
{18365}{18470}Wraz z innymi wojownikami,|Olubi sta si stranikiem lww.
{18509}{18607}Zamiast polowa na lwy,|Olubi bdzie je chroni.
{18721}{18847}Poczy siy ze Stephanie Dolrenry,|ktra pomoga stworzy ten projekt.
{18889}{19002}Samo szanowanie ich tradycji i|przekazanie ekologicznej wiedzy
{19002}{19044}byo wielkim sukcesem.
{19044}{19109}Znaj swoje tereny,|wiedz jak polowa na lwy,
{19109}{19170}robi to od pokole.
{19170}{19264}Wiedz jak je tropi, jak na|nie polowa, jak je znale.
{19347}{19417}To tylko projekt na ma skal.
{19453}{19552}Ale z tak ma iloci lww|przyjm kad pomoc.
{19581}{19658}Olubi szuka lww|z obroami radiowymi.
{19658}{19773}Moe ostrzega wioski, aby|schowali bydo, gdy stado si zblia.
{19802}{19854}Przez to unikaj konfliktu.
{19974}{20080}aden lew nie zosta zabity w tym|obszarze, od kiedy projekt si zacz.
{20080}{20159}Przez poczenie antycznej|i nowoczesnej nauki,
{20159}{20248}udao im si uczyni rnic.
{20248}{20302}Tyle jest do nauki.
{20302}{20416}Uwaam, e przyprowadzam|nowoczesn technologi i wiedz.
{20416}{20560}W zamian ucz nas o rodowisku|i jak si ono zmienio.
{20560}{20635}I to dobra wymiana.
{20635}{20705}Nie mona powiedzie, e jestemy|biologami i nauczycielami.
{20705}{20773}Albo stranikami i nauczycielami.
{20773}{20903}Oboje jestemy nauczycielami|i uczniami i ta mieszkanka jest wspaniaa.
{20942}{21097}Najwaniejsze w tym projekcie jest|dua zmiana w sercach wojownikw Maasai.
{21097}{21212}Chroni zwierzta, ktre kiedy|byy ich najwikszymi wrogami.
{21212}{21288}I ich ch dzielenia si wiedz|z innymi spoecznociami
{21288}{21419}oznacza, e projekt bdzie mg by|powtrzony w innych czciach Afryki.
{21419}{21560}Wedug tradycji, gdy wojownik|zabi lwa, przyjmowa on jego imi.
{21560}{21617}Teraz jest odwrotnie.
{21617}{21752}Teraz lew przyjmuje imi|wojownika, ktry go chroni.
{21752}{21814}Ten plan odnis duy sukces.
{21814}{21946}Okoo 100 lww jest zwizana|z tym projektem w tej okolicy.
{21946}{22052}Plan ochrony przyrody|w XXI wieku dziaa.
{22297}{22359}By moe najwikszym|zagroeniem dla dziczy
{22359}{22475}jest wycig o przestrze z|rosnc populacj ludzi.
{22664}{22738}Wulkany Virunga|siedz na granicy
{22738}{22828}Rwandy, Ugandy|i Demokratycznej Republiki Kongo.
{22894}{22963}Bogate wulkaniczne ziemie|s bardzo yzne.
{22963}{23055}Jest to jedno z najbardziej|uprawnych rejonw Afryki.
{23173}{23284}Jednak rolnicy dziel ten region|z jednym z naszych najbliszych krewnych.
{23309}{23471}To dom dla ostatnich 800|dzikich goryli grskich na Ziemi.
{23525}{23646}Duo wiemy o tym zwierztach,|s one badane od 50 lat.
{23714}{23828}Jeden silny, siwy samiec|trzyma wszystkich w pionie.
{23944}{24033}ycie rodziny goryli|jest zazwyczaj spokojne.
{24079}{24227}Ledwo par pokole temu goryle grskie|yy schowane w ciszy swoich lasw,
{24227}{24290}gdzie rzadko kiedy byy|widziane przez ludzi.
{24290}{24394}Jednak ich siedlisko zostao|z czasem coraz bardziej wycite,
{24394}{24553}obecnie te goryle s uwizione|na zboczu wulkanu w morzu ziemi uprawnej.
{24653}{24763}Fakt, e goryle obecnie s|w staym kontakcie z ludmi
{24763}{24903}nie tylko oznacza, e zwiksza si|ryzyko kusownictwa, ale i chorb.
{24935}{25049}Goryle nie maj odpornoci|na nasze zarazki.
{25348}{25451}Ich liczba raz spada do 250.
{25451}{25495}Grozio im wyginicie.
{25532}{25574}Trzeba byo zadziaa.
{25673}{25771}Granice Parku Narodowego byy|surowo przestrzegane,
{25771}{25851}zatrzymujc wtargnicie|ziemi uprawnej.
{25851}{26004}Uznano, e jedynym rozwizaniem|jest cigy nadzr pozostaych goryli.
{26068}{26148}Zespoy naukowcw|cigle je monitoruj.
{26214}{26281}Ich lasy s patrolowane,|aby usun puapki kusownikw.
{26335}{26405}Weterynarze pilnuj ich zdrowia.
{26405}{26470}Nie bierz.
{26470}{26609}Jest to finansowane przez ekoturyzm|i dotacje z caego wiata.
{26686}{26766}Goryle grskie ucieky|przed upadkiem.
{26957}{27097}Taki poziom interwencji ludzkiej|moe nie by idealny, ale dziaa.
{27133}{27297}Co roku przybywa par goryli|grskich i odrobin wicej optymizmu.
{27380}{27454}Intensywna kontrola|w chronionym obszarze
{27454}{27550}moe by jedyn przyszoci|dla wielu gatunkw Afryki.
{27639}{27728}Jednak dla niektrych zwierzt|jest to niemoliwe.
{27790}{27875}Co jeli zwierzcie,|ktre prbujesz ochroni,
{27875}{27942}nie nadaje si|do ycia w zamkniciu?
{28148}{28232}Sonie potrzebuj duej|przestrzeni do wdrowania.
{28271}{28367}Ich zakres moe|wynosi 1300 mil kwadratowych.
{28411}{28530}Potrafi nawet przej przez|kraje, eby znale jedzenie.
{28530}{28599}Szczeglnie, gdy warunki s cikie.
{28758}{28884}Oto scena z Parku Narodowego|Amboseli w 2009 roku.
{28974}{29072}Park jest domem|dla 1500 soni.
{29072}{29175}To bya najgorsza|susza od p wieku.
{29226}{29369}60% zebr i|95% wildebeest umaro.
{29447}{29567}Sezonowe deszcze|nie spady od dwch lat.
{29567}{29639}yjce tu sonie zaczynay|powoli godowa.
{29670}{29775}Park, ktry zosta stworzony, by ich|chroni, by otoczony ziemi uprawn.
{29808}{29886}Sonie nie miay gdzie i.
{29995}{30095}W tej katastrofie|yy te trzy siostry.
{30095}{30179}S lini frontu dla|ochrony soni w parku.
{30219}{30280}Znaj te zwierzta lepiej|ni ktokolwiek inny.
{30319}{30423}Nora Njiraini, Katito|i Soila Sayialel.
{30423}{30543}Kady son ma imi.|S dla nas rodzin.
{30543}{30583}Witaj, Anastazjo!
{30657}{30802}Siostry dbaj o sonie od 25 lat,|prbujc zapewni im bezpieczestwo,
{30802}{30908}szczeglnie w czasach,|gdy byo ciko dla tych zwierzt.
{30908}{30972}To byo okropne.
{30972}{31034}Nie byo czym karmi.
{31034}{31194}Nawet gdy zapytaam starcw Maasaim,|czy kiedy widzieli tak susz.
{31194}{31313}Podobnie byo tylko w 1961 roku.
{31358}{31396}W 2009...
{31431}{31483}Straciymy duo soni.
{31483}{31562}Straciymy chyba z 400 soni.
{31562}{31629}Zaczo si od modych.
{31778}{31826}Sonie zwykle uciekaj|przed suszami
{31826}{31921}przez przeprowadzk|do lepszych terenw.
{31921}{32039}Jednak populacja ludzi ronie|dwa razy szybciej ni skala globalna.
{32039}{32116}Tradycyjne cieki migracyjne|zostay wycite
{32116}{32231}przez rozwj miasteczek, miast,|pl uprawnych i drg,
{32231}{32283}przez co sonie utkny.
{32388}{32438}Ten mody sonik umiera z godu.
{32471}{32541}I nic nie mog zrobi,|eby mu pomc.
{33026}{33161}Dla sistr, ktre znaj kadego|sonia osobicie, to okropny moment.
{33202}{33262}Czujemy to w sercach.
{33293}{33365}Mona wyobrazi sobie nasze uczucia.
{33365}{33454}Znajc te sonie i zobaczenie czego|takiego, co im si przytrafio.
{33454}{33507}To nas dotkno.
{33541}{33654}By to trudny rok dla wszystkich|modych soni w regionie.
{33654}{33726}Stracilimy wszystkie mode,|ktre urodziy si w tym roku.
{33726}{33772}Stracilimy wszystkie.
{33944}{34023}Siostry nie mogy zrobi czegokolwiek,|eby uratowa dziecko.
{34094}{34171}Ale staray si uratowa kadego|sonia, jakiego mogy,
{34171}{34247}szczeglnie wci podne matki.
{34391}{34514}Znaleli t samic ugrznit|i wymczona w suchym bocie.
{34710}{34802}So, ktry ugrzz|w bocie, ma na imi Kolida.
{34864}{34967}Biedne stworzenie.|Dugo tam bya.
{35026}{35106}Maasai nam o niej powiedzieli
{35106}{35210}i musiaymy poprosi o pomoc|ludzi z insytutu Kenya Wildlife Services.
{35401}{35533}Wac trzy tony, Kolida bya|za cika, eby j podnie rkami.
{35533}{35580}Szybko sabnie.
{35662}{35751}Nastpnego ranka|sprowadzono ciki sprzt.
{36548}{36647}Po dwch dnia leenia w bocie|Kolida jest zmczona,
{36647}{36696}ale znw stana na nogi.
{37141}{37217}Deszcze wrciy do Amboseli.
{37217}{37314}I dziki pracy i powiceniu|tych trzech kobiet,
{37314}{37399}liczba soni zacza wzrasta.
{37481}{37580}Oczywicie to by|bardzo ciki okres.
{37616}{37718}Ale czy to odosobniony przypadek,|czy tworzcy si schemat?
{37760}{37807}Mwi si, e z|globalnym ociepleniem
{37807}{37868}nie wiemy, co si zdarzy.
{37868}{37972}Ale musimy trzyma kciuki i|mie nadziej na lepsz przyszo.
{38065}{38197}Majc okazj, liczba soni we|Wschodniej Afryce wzronie.
{38197}{38263}Szczeglnie, jeli da im si|wolno do wdrowania
{38263}{38333}i dziki temu uniknicia|tak cikich warunkw.
{38395}{38470}Jednym rozwizaniem dla pomocy dla|soni to danie im potrzebnej przestrzeni
{38470}{38587}przez poczenie parkw i zapewnieniu|bezpiecznych cieek midzy nimi.
{38627}{38696}Sonie s wspaniaymi wdrowcami
{38696}{38807}i w tej czci Kenii regularnie|przenosz si z nizin
{38807}{38902}do rejonw grskich,|eby tam si ywi w lasach.
{38902}{39065}Ale wtedy ludno Kenii zacza wzrasta|i takie drogi zostay zbudowane,
{39065}{39232}zatrzymujc sonie na nizinach,|gdzie tworzyy zniszczenie na farmach.
{39232}{39342}Do tego byy|zagroeniem na drodze.
{39342}{39440}Wtedy kto zaproponowa|zbudowanie przejcia podziemnego.
{39440}{39578}W cigu 24 godzin od ukoczenia|pierwszy so przeszed.
{39578}{39689}Obecnie wszystkie sonie uywaj|tej drogi, aby i w gry,
{39690}{39731}czsto w nocy,|eby je.
{39920}{40039}Takie proste pomysy, jak ten korytarz,|s ratunkiem dla tych soni,
{40039}{40100}szczeglnie w czasach suszy.
{40209}{40280}Klimat Afryki|zdecydowanie si zmienia.
{40280}{40393}Temperatura niektrych czci|kontynentu wzrosa o 3,5 stopnia
{40393}{40438}w cigu ostatnich 20 lat.
{40499}{40593}Na szczycie najsawniejszej|gry Afryki, Kilimandaro,
{40593}{40674}80% staego lodu znikna.
{40781}{40857}Niedugo ld cakowicie zniknie.
{40924}{41067}Grskie regiony w Afryce s|pierwszymi znakami zmiany klimatu.
{41301}{41430}Na wyynach Etiopii yje bardzo|nietypowo wygldajce stworzenie.
{41555}{41602}Pawian Delada.
{41683}{41736}Uchodcy zmiany klimatycznej.
{41788}{41864}Chocia ich region Etiopii|yje w tropikach,
{41864}{41954}na wysokoci 4000 metrw|nie czu tego.
{41994}{42054}W przeciwiestwie do|wikszoci zwierzt Afryki,
{42054}{42134}delady s przystosowane|do ycia w zimnie.
{42214}{42361}Byy kiedy najliczniejszym ssakiem|w Afryce, yy na caym kontynencie.
{42361}{42441}Raz nawet byo|sze rnych gatunkw.
{42476}{42538}Teraz jest tylko jeden.
{42669}{42770}Z ocieplajcym si klimatem|wypas staje si coraz mniejszy,
{42770}{42837}musz trzyma si zimniejszych|i wyszych miejsc.
{43097}{43191}Te delady zostay zmuszone|na przeprowadzk wyej w gry.
{43239}{43319}Niedugo nie bd|miay gdzie si uda.
{43383}{43464}Ich gatunek yje na granicy.
{43503}{43573}Chocia yj samotnie|na szczytach gr,
{43573}{43641}nie s odporne na nasz wpyw.
{43641}{43786}Przez zmieniajcy si klimat, te pawiany|mog niedugo znikn z naszej planety.
{44018}{44098}Afryka jest najcieplejszym kontynentem.
{44146}{44206}Nie ma wtpliwoci,|e staje si cieplejszy.
{44277}{44386}Sahara to najcieplejsza|gorca pustynia na wiecie.
{44386}{44468}Bardzo mao istot moe|przetrwa w tak surowych warunkach.
{44727}{44905}Na granicy z pustyni ycie trzyma si|mocno przy narastajcym piasku.
{44905}{44954}Ale na jak dugo?
{44999}{45156}Wraz dzicz 22 miliony ludzi prbuje|y na granicy tej pustyni.
{45222}{45262}Czy cokolwiek mona zrobi,
{45262}{45341}eby powstrzyma piasek przed|zawadniciem tej delikatnej ziemi?
{45380}{45522}Jednym z pomysw jest zbudowanie|zielonej ciany drzew w 11 krajach.
{45522}{45611}Projekt ju si rozpocz w Senegalu.
{45611}{45704}Jednak jak kady wielki pomys,|ma swoje wielkie problemy.
{45767}{45840}Wsppraca 11 krajw nie jest atwa
{45840}{45991}i nawodnienie linii drzew dugiej na|8000 kilometrw jest ambitnym zadaniem.
{46125}{46217}Ale w caej Afryce ludzie|rozumiej jak wanym jest,
{46217}{46293}eby drzewa stanowiy|cz ich krajobrazu.
{46355}{46476}Ta grupa ochotnikw zasadzia|prawie 100 milionw modych drzew.
{46525}{46607}S jedn z wielu podobnych|grup i osb,
{46607}{46741}ktre postanowiy pomc w zalesieniu|ich czci tego wielkiego kontynentu.
{46853}{46989}Drzewa s potrzebne dla przyszoci|tego kontynentu jak i planety.
{47138}{47209}Oto Kotlina Kongo.
{47287}{47386}Jest to jeden z najwaniejszych|biologicznych lasw na Ziemi,
{47386}{47514}nie tylko dlatego z powodu|liczby zwierzt i rolin, ktre tu s.
{47559}{47682}Poniewa jest jedn z elektrowni,|ktre zasilaj wiatry i deszcze planety.
{47790}{47970}Kady hektar lasu wypuszcza ponad|190,000 litrw wody rocznie jako para.
{48024}{48151}Ta woda wzlatuje do atmosfery, gdzie|zostaje przetransportowana na cay glob.
{48243}{48360}Czyli serce pogody Ziemi|jest w tropikalnych lasach.
{48531}{48596}Niestety jest nieposkromiony popyt
{48596}{48704}w Europie i Chinach|na drewno z tych lasw.
{48704}{48790}Ma to wielki wpyw.
{48843}{48954}Przy wzrocie wycinek tropikalnych lasw,|niektrzy naukowcy zauwayli
{48954}{49098}zwizek ze zmieniajcymi si|formami burzowymi w Europie i Ameryce.
{49098}{49175}I bdzie coraz bardziej skrajne.
{49175}{49317}Niestety ju poowa lasu w Kotlinie Kongo|zostao przeznaczone na wycink.
{49366}{49473}Przyszo afrykaskich lasw nigdy|nie bya tak wana dla nas wszystkich.
{49589}{49685}Lecz te konsekwencje globalnego ocieplenia|nie ograniczaj si do tej krainy.
{49803}{49886}Afryka jest otoczona oceanami.
{50042}{50101}Na wschodnim wybrzeu|zwierzta uciekaj
{50101}{50189}przed zmianami klimatycznymi|w zaskakujcy sposb.
{50355}{50452}Oto moda wica zielona.
{50452}{50589}W cigu swojego ycia przepynie tysice|mil w oceanie w poszukiwaniu jedzenia.
{50629}{50704}wie wracaj na t sam pla,|gdzie si wykluy,
{50704}{50751}aby zoy swoje jajka.
{50780}{50899}Jajka s zakopane w piasku i mode|wylegn si po dwch miesicach.
{50935}{51033}Jednak jest dziwna rzecz|z jajkami wi.
{51033}{51238}Temperatura, w ktrej jajka s trzymane,|okreli pe wikszoci modych.
{51238}{51322}Jeli temperatura piasku jest|wysoka, zostan samicami,
{51322}{51399}jeli niska, samcami.
{51434}{51571}Globalne ocieplenie moe mie|powany wpyw na populacj wi.
{51571}{51773}Niedugo tej samicy moe by trudno|znale samca na wspycie.
{52020}{52098}Jednak lokalna grupa|przyrodnikw zauwaya,
{52098}{52170}e szanse s mae|dla tych maych wi.
{52283}{52350}Za duo nie zrobi|ze zmian klimatu,
{52350}{52514}ale poczyli siy z rybakami,|aby polepszy szanse przetrwania wi.
{52514}{52570}Kady w si liczy.
{52570}{52676}Gdy znajduj rannego wia,|bd zapi przypadkiem jednego w siatce,
{52676}{52766}zabieraj go do Kahindiego|Changawa i jego zespou.
{52766}{52909}Zaczlimy z 16 rybakami w 1998.
{52909}{52990}Obecnie setki rybakw|z nami wsppracuje.
{53070}{53206}Wypas dla wi jest istotny|dla zdrowia pokadu trawy morskiej,
{53206}{53288}ktre s domem dla|krewetek i homarw,
{53288}{53348}a to oczywicie|pomaga te rybakom.
{53390}{53458}Projekt ma centrum|rehabilitacji wi
{53458}{53552}i przez ostatnie dwa lata|jest domem dla Shelli.
{53626}{53746}Miaa wypadek, d|uderzya j od tyu.
{53746}{53853}Stracia trzy ebra i|miaa uszkodzony krgosup.
{53853}{53929}Obecnie powraca do zdrowia.
{54015}{54091}Rany Shelli wpyny|na jej elastyczno.
{54091}{54186}Dobrze zdrowieje i by jej petwy|miay odrobin dobrych wicze,
{54186}{54270}codziennie ma|wycieczk nad morze.
{54395}{54507}Zwykle codziennie zabieramy|Shell na morsk kpiel,
{54507}{54651}przede wszystkim dlatego,|eby da jej duo przestrzeni.
{54781}{54863}Ma okazj je jej|naturalne poywienie.
{54863}{54971}Wierzymy, e dziki temu|jest w dobrej kondycji i do tego
{54971}{55047}moe czsto uywa tylne petwy.
{55147}{55238}Dla Kahindiego to jedna z|nagrd dla jego cikiej pracy.
{55265}{55400}Bardzo si ciesz. Mao kto ma|taki zaszczyt jak ja,
{55400}{55485}eby pywa z wiami|i si przy tym bawi.
{55553}{55626}Ciesz si z tego, co tu robi.
{55905}{56012}Shella nabraa si, lecz nadzieja,|e pewnego dnia
{56012}{56112}e kiedy wypynie na pene|morze, nie zostao spenione.
{56112}{56220}Niestety stawaa si coraz|sabsza i ostatecznie umara.
{56349}{56453}Taka praca bdzie|miaa swoje poraki.
{56453}{56519}Ale zawsze s nowe|wie, ktrymi trzeba si zaj.
{56554}{56653}- Jest zdrowa?|- Tak, ta jest zdrowa.
{56653}{56741}Ma troch ran,|pewnie od sprztu do poowu.
{56774}{56812}Jak te tutaj.
{56812}{56938}- Tak, ale poza tym zdrowa.|- Poza tym zdrowa.
{56938}{56997}Sprbujemy?
{57059}{57242}Od 1998 do teraz wypucilimy|ponad 8200 wi.
{57242}{57358}Czuj si dumny i zaszczycony,|e tyle pracy wykonalimy
{57358}{57506}ze spoecznoci i zmieniajcymi|si nastawieniami i zachowaniami.
{57506}{57612}Nasza praca jako|organizacja udaa si.
{57715}{57887}Taki mody w moe znie 6,|7 tysicy jajek za swojego ywota.
{57887}{58011}Przeycie jednego wia|moe mie wielkie skutki.
{58073}{58164}Uratowanie jednego osobnika|wymaga wielkiego wysiku
{58164}{58246}i oczywicie uratowanie|gatunku wymaga jeszcze wicej.
{58246}{58363}Lecz te bohaterskie wysiki|s tylko czciowym rozwizaniem.
{58471}{58563}Kade zwierz jest|czci wikszej historii,
{58563}{58742}cz poczonej sieci rolin, zwierzt|i krajobrazu, ktre tworz cay ekosystem.
{58841}{58961}Uratowanie ekosystemu jest|kluczowe dla przyszoci dzikiej Afryki.
{58994}{59095}Gorongosa w Mozambiku|jest wspczesnym Parkiem Jurajskim.
{59240}{59320}Rzdza tu jedne z najwikszych|na wiecie krokodyli.
{59447}{59574}Niektre potwory maj sze|metrw dugoci i maj 50 lat.
{59686}{59806}Jako udao im si uciec przed|wojn domow trwajc 20 lat,
{59806}{59865}ktra przesza przez Gorongose.
{59899}{59989}95% pozostaych tu|zwierzt zostaa wybita.
{60057}{60141}Lecz 50 lat temu|wygldao tu inaczej.
{60193}{60259}Bya to ywa|atrakcja turystyczna.
{60259}{60382}Dziki raj. Odwiedzajcy|przylatywali z caego wiata,
{60382}{60469}chcc zobaczy szerok|gam i obfito dzikiej przyrody.
{60563}{60655}Najbardziej popularnym miejscem|dla turystw bya stara restauracja,
{60655}{60731}punkt widokowy dla lokalnych lww.
{60934}{60998}Restauracji od dawna nie ma.
{60998}{61050}Lww rwnie.
{61086}{61210}Gorongosa wygldaa na|pust i nie do uratowania.
{61210}{61270}Jednak nie dla wszystkich.
{61270}{61367}Odwany i ambitny projekt|rozpocz prb, by przywrci park
{61367}{61440}do czasw bogactwa|i wietnoci.
{61440}{61589}Najpierw trzeba byo si dowiedzie|jakie zwierzta, poza krokodylami, tu yj.
{61589}{61703}Druyna mapuje i liczy wszystkie|due zwierzta, ktre widz w parku.
{62261}{62392}Jednak szybko zauwayli, e te|due zwierzta s tylko czci historii.
{62426}{62529}Waniejszymi nawet mog by|te mae, ktre yj pod nogami.
{62571}{62723}Zrozumienie tych stworze przyprowadza|najwiksze umysy naukowego wiata.
{62764}{62863}- Masz mi pokaza co nowego?|- Tak, co nowego.
{62863}{62979}Profesor Ed Wilson jest wiatowym|ekspertem od biornorodnoci
{62979}{63091}i we wieku 83 lat wci|si powica swojej pasji, mrwkom.
{63091}{63250}- Tu jest due legowisko.|- Wezm jeden okaz.
{63250}{63374}Jak si spojrzy pod nogi,|to je wida.
{63374}{63469}Chodz sobie tu i tam,|mrwka, uk...
{63469}{63573}Lubi je nazywa maymi|stworzeniami, ktre rzdz Ziemi.
{63679}{63843}Bogata rnorodno insektw daje|moliwo przyszoci dla Gorongosy.
{63868}{63943}Te stworzenia tworz|podstaw ycia w parku.
{64029}{64125}To jest mnstwo zabawy,|te pikne bezkrgowce.
{64125}{64228}Te stworzenia wykonuj wikszo|pracy, zamieniaj wikszo energii,
{64228}{64291}zachowuj wikszo materiaw
{64291}{64424}i pozwalaj nam wpuci due|zwierzta z odrobin nadziei.
{64424}{64529}- Masz je we fiolce? Dobrze.|- Tak, mam trzy.
{64529}{64595}Profesor Wilson by jednym z|pierwszych naukowcw,
{64595}{64729}ktrzy badali ten teren,  wraz z|lokalnym biologiem Tonga Tortuda.
{64782}{64827}Gdyby je wszystkie zebra,
{64827}{64934}wszystkie te mae bezkrgowce,|i je zway,
{64934}{65154}wayyby wicej ni wszystkie due|zwierzta razem, nawet w odnowionym parku.
{65154}{65265}To przez te mae stworzenia|wraz z rolinami i drzewami
{65265}{65403}pozwalaj, e to miejsce ma szans|na ponowne wprowadzenie duych zwierzt.
{65403}{65524}Nie jestem pewien, e to nowy gatunek,|ale rwnie dobrze moe by.
{65524}{65657}Mao co i park by cakiem znikn.
{65709}{65797}Ciesz si, e mog powiedzie,|e powoli wraca.
{65797}{65934}I to jedna z tych piknych|historii, jest bardzo inspirujca.
{65934}{66039}To pikny przykad co mona|zrobi ze wszystkimi parkami,
{66039}{66142}nawet tymi, ktre zostay zniszczone|przez aktywno ludzk.
{66142}{66227}Jednak jest jeszcze jeden powd,|dla ktrego Gorongosa jest wana
{66227}{66309}dla przyszoci Afryki|i by moe nas wszystkich.
{66343}{66475}W tym parku ludzie mog zobaczy|nie tylko te due zwierzta,
{66475}{66669}ktre nas ciekawi, ale i zobaczy|Ziemi, gdy wygldaa przed ludzkoci.
{66758}{66813}Uratowanie duych zwierzt jest wane,
{66813}{66872}lecz by odnie|prawdziwy sukces,
{66872}{67028}musimy zacz rozumie i zachowa roliny|i insekty, ktre wspieraj ekosystem.
{67070}{67181}To pozwoli wikszym|zwierztom na ycie.
{67181}{67282}Gorongosa to historia sukcesu.
{67282}{67492}Rzd i zarzdzajcy zadeklarowali plan,|by ziemia wrcia do czasw wietnoci.
{67492}{67596}Chocia nie wrci nigdy|do stanu przed wojny,
{67596}{67704}wci moe by bogatym|i ywym ekosystemem.
{68045}{68148}Skala zmian w Afryce|jest zatrwaajco wielka.
{68256}{68334}Jest to w kocu duy kontynent.
{68398}{68605}Wielka Brytania, Chiny, Stany Zjednoczone,|Indie, Japonia i reszta Europy
{68605}{68680}zmieciyby si w jej granicach.
{68744}{68890}Afryka wci posiada 45%|dzikich krain na Ziemi.
{68926}{69093}To wci najwiksza dzicz na Ziemi|i dlatego jest wana.
{69151}{69304}Ludzie yli tutaj z dzik przyrod|duej ni gdziekolwiek indziej.
{69304}{69422}Jednak w XXI wieku liczba|zwierzt jest w punkcie krytycznym.
{69473}{69555}Niezalenie od opinii,|obecne pokolenie jest odpowiedzialne
{69555}{69639}za przekazanie dziczy|wiata kolejnemu pokoleniu.
{69694}{69796}To oznacza opiek nad zwierztami|i ziemiami, w ktrych yj,
{69796}{69886}eby miay przestrze, bymy|wszyscy razem mogli y.
{69972}{70142}Nikt nie wie co przyszo|przyniesie temu malcu.
{70142}{70266}I to jak zmiany, ktre bez wtpienia|nadejd w Afryce,
{70266}{70391}wpyn na reszt wiata|i to mae zwierztko.
{70391}{70454}Jedno jest pewne.
{70454}{70593}Co si zdarzy tutaj jest waniejsze|ni kiedykolwiek wczeniej
{70593}{70775}i zwizek reszty wiata dla tego piknego|kontynentu i yjcych tu stworze
{70775}{70855}jest waniejszy ni kiedykolwiek.
{71126}{71276}Niezalenie w ktrej czci planety|yjemy, wszyscy mamy swoj rol
{71276}{71394}w tym jak bdzie wyglda przyszo|dla tego dzikiego kontynentu.
{71809}{71915}{Y:b}AFRYKA|Oko w oko
{71991}{72060}Afryka, ostatnie nagranie.
{72060}{72168}To jedna z naszych najbardziej ambitnych|wizyt z wieloma miejscami do odwiedzenia
{72168}{72283}- i problemami technicznymi do przetrwania.|- Pitka, ujcie pierwsze.
{72283}{72375}Na wschd, rozlegy|las deszczowy o rozmiarze Indii.
{72454}{72560}Helikoptery pozwalay nam na|zobaczenie nadzwyczajnych krajobrazw...
{72560}{72619}Lecimy na pierwsz wizyt,
{72619}{72699}otwarcie programu Afryka z Davidem.
{72699}{72781}Jak si podoba widok z biura?
{72821}{72879}I prba nagrania w locie.
{72879}{72919}Uwaga, David, i akcja!
{72919}{73044}Lec nad Wielkim Rowem|we Wschodniej Afryce.
{73430}{73566}By moe najbardziej ambitnym zadaniem|byo nagranie czarnego nosoroca.
{73600}{73702}Maj reputacj bycia agresywnym|i ze sabym wzrokiem
{73702}{73819}mog zacz szarowa na obiekty|i ludzi, ktrych nie rozpoznaj.
{73962}{74054}Jednak sytuacja nosorocw|jest wan histori
{74054}{74126}i musimy si zbliy|na tyle, ile si da.
{74126}{74214}Chcemy te pozna ludzi,|ktrzy pracuj, aby je chroni.
{74285}{74413}Wic nasza ekipa przybya, by oceni|moliwo sfilmowania z bliska
{74413}{74526}nosoroca imieniem Elvis,|ktry zosta wychowany przez ludzi.
{74526}{74610}Powinien by bezpieczniejszy od dzikiego|nosoroca, ale wci jest ryzyko,
{74610}{74676}e moe by nieprzewidywalny|przy nieznajomych.
{74718}{74824}Leniczy Tonga Kaseyo|sam wychowa Elvisa
{74824}{74939}i wie, e askotanie go delikatnie|patykiem uspokaja go.
{74939}{75023}Jednak gdyby co poszo le,
{75023}{75091}nic by nie mg zrobi z Elvisem,|ktry way niemal ton.
{75091}{75191}I kamerzysta Mike Fox|dobrze o tym wie.
{75191}{75298}Wie, e tu jestemy.|Jestemy tu na jego warunkach.
{75298}{75452}Gdyby zdecydowa si stratowa|nas na inny wiat, zrobiby to.
{75496}{75623}Reyser Kate Broome pyta Tonga,|czy ekipa moe bezpiecznie podej.
{75671}{75740}Zwykle musimy zosta w samochodzie.
{75740}{75793}Mwi, e moemy podej.
{75836}{76012}To nieprawdopodobna okazja, eby|by tak blisko czarnego nosoroca.
{76055}{76177}Prba z Elvisem si udaje|i s szanse na kolejne filmowanie.
{76243}{76337}Par tygodni pniej ekipa|wrcia i ja byem z nimi.
{76362}{76467}Jednak nastrj Elvisa si zmieni.|Jest teraz bardziej zy.
{76513}{76590}Przebywaem z wieloma|dzikimi zwierztami w moim yciu,
{76590}{76662}ale ju nie jestem taki|wawy jak kiedy.
{76734}{76786}Nie chcemy sprawdza|cierpliwoci Elvisa,
{76786}{76845}wic kontynuujemy nagranie.
{76845}{76935}Rg, ktry jest wart|swojej wagi w zocie.
{77070}{77119}Jednym ze sposobw...
{77145}{77180}eby go ochroni...
{77226}{77286}Byoby...
{77286}{77352}Odcicie rogu z nosa.
{77503}{77581}- I jak?|- Wyglda wietnie.
{77581}{77712}Ekipa miaa, co potrzebowaa,|a Elvis da zna, e ma do.
{77712}{77852}- Uwaga, ludzie.|- Zejd z drogi.
{77852}{77993}Jednak to pozytywna odznaka,|e Elvis nie jest taki przyjazny.
{77993}{78088}Tonga i jego koledzy chc, eby Elvis|y bardziej jak dziki nosoroec
{78088}{78147}i wytworzy ostrono|wobec ludzi,
{78147}{78231}co moe mu pomc z ochron|przed kusownikami.
{78283}{78330}Powodzenia, Elvis.
{78449}{78543}Nagrywajc mamy szczcie,|e mamy tak dobrze zaopatrzony obz.
{78543}{78625}Jest w buszu i nie ma ucieczki|przed dzikimi zwierztami.
{78755}{78921}Jednym ze wspaniaych rzeczy obozowania|na otwartej przestrzeni to zwierzta.
{78921}{79044}Ale to te moe by|niebezpieczne i denerwujce.
{79044}{79074}Dokadnie.
{79161}{79263}Do denerwujcej kategorii|nale werwety.
{79339}{79516}Werwety ukrady mi Ferrero Rocher|i wietliki z apteczki.
{79516}{79599}Jak zobaczymy wiecc si|mapk w nocy,
{79599}{79669}to bdzie ten may zodziejaszek,|ktry kradnie nasze rzeczy.
{79669}{79799}I zostawiaj prezenty dla nas,|gdy odchodz, wizytwki.
{79905}{80035}Jednak kierownik obozu Andres widzi|bardziej niepokojce odznaki zwierzt.
{80035}{80144}Lwy byy blisko,|zaraz za namiotami.
{80174}{80306}Par musiao wej i nie wiem...
{80306}{80372}Wida dranicia.
{80372}{80535}Moe chcia si przyjrze w lustrze.
{80571}{80632}Lwy w obozie s przejmujce,
{80632}{80687}ale czytaem sobie ksik, gdy...
{80755}{80802}Baw si pojawi.
{80849}{80951}Najbardziej humorzasty i niebezpieczny|z duej pitki afrykaskich zwierzt.
{81007}{81078}Mike!|Zosta w namiocie!
{81122}{81174}Mamy da Davida do namiotu?
{81611}{81708}Bawoy zwyke chodz w stadach,|wic co dziwnego byo z nim.
{81708}{81806}Moe zosta wychowany|przez ludzi.
{81806}{81958}Albo jest odrzutkiem stada,|dlatego nie ma humoru i jest zy.
{81958}{82030}Ale myl, e jest ciepo|i tylko sobie chodzi
{82030}{82130}i szuka wody i dobr kanapk.
{82130}{82194}Sam si tak czuje.
{82270}{82396}Filmowanie ekipy zbiego si z|przybyciem najnowszego nabytku w Lewa,
{82396}{82484}may nosoroec potrzebujcy|24 godzinn opiek.
{82524}{82655}Ten malec urodzi si niewidomy|i zawsze by prowadzony przez opiekunw.
{82684}{82860}Zabrali go od matki par tygodni temu,|poniewa ona nie moga si nim opiekowa.
{82860}{82951}Jest bardzo wraliwy|i zostaby zabity przez drapienikw.
{83016}{83086}To jak tankowanie paliwa.
{83086}{83134}Kady nosoroec jest cenny
{83134}{83237}i wydaje si to idealn|kocow scen tego programu.
{83269}{83436}Nikt nie wie co przyszo|przyniesie temu malcu.
{83436}{83641}I to jak zmiany nadejd na tym|wielkim kontynencie, w ktrym yje.
{84039}{84093}David, to byo...
{84093}{84186}- Jeny, wszdzie masz mrwki.|- A to mrwki s.
{84186}{84259}Czekaj.|Mrwki atakuj!
{84297}{84402}To byo niezwykle|poruszajce, naprawd.
{84402}{84471}- Dobrze mwiem, na pewno?|- Tak.
{84471}{84583}To jak powiedziae,|rozpakaam si niestety, to...
{84610}{84665}David Attenborough|przyprawi mnie o pacz.
{84719}{84838}Lecz gdy mylimy, e skoczylimy,|kto nie chce nas puci.
{84908}{84948}Witaj, maluszku.
{84982}{85107}Zaczyna piszcze i moglimy|sobie pogada.
{85497}{85575}Pomylcie tylko, jego|wiat jest czarny, prawda?
{85575}{85669}Ma wch i such, to...
{85669}{85792}Bardziej zareaguje na dwik,|skoro nie ma wzroku.
{85792}{85856}Pewnie jest ciekawski.
{85856}{85888}Wracasz?
{86097}{86187}Jest nadzieja dla tego malestwa.
{86187}{86277}Ma mie operacj oczu,|co moe znaczy,
{86277}{86436}e jako dorosy wrci do dziczy,|tak jak Elvis.
{86474}{86551}Mam nadziej, e bdzie|mia operacj zamy.
{86551}{86593}Byoby wspaniale.
{86636}{86683}Pikne stworzenie.
{86763}{86863}Tumaczenie: Orlando
