{1}{1}23.976
{19}{84}Na pocztku bya ciemno.
{84}{134}nagle nastpia eksplozja,
{134}{216}Ktra daa pocztek istnienia
{216}{276}czasu, przestrzeni|i materii.
{276}{348}Zajrzyjmy dalej ni moecie sobie wyobrazi
{348}{427}poza granice naszego istnienia,|w miejsce, ktre nazywa si :
{427}{475}WSZECHWIAT
{536}{591}Ruch w przestrzeni,
{591}{663}wiato jest najszybsz|rzecz we Wszechwiecie.
{663}{751}Moe oblecie Ziemi|7 razy w cigu jednej sekundy.
{751}{888}Nadlatujc do nas z dali,|pokazuje histori kosmosu,
{932}{1004}pozwala nam zajrze w przeszo.
{1004}{1088}wiato porusza si z prdkoci|299 792 km/s.
{1100}{1167}Jego prdko jest absolutn granic.
{1167}{1227}Nic nie moe porusza si szybciej.
{1227}{1299}Nigdy dotychczas nie|przekroczylimy tej granicy.
{1299}{1410}Moe kiedy statki kosmiczne|bd porusza si szybciej, ni wiato?
{1410}{1465}Czy jest to moliwe?
{1465}{1556}Rezygnacja z osignicia tego,|oznacza brak woli.
{1556}{1618}My nie moemy ani osign,|ani zbliy si do takiej prdkoci.
{1618}{1690}Jest to abstrakcyjna wielko|o ogromnym znaczeniu,
{1690}{1762}dyktujca tempo  wszystkiego,|co istnieje.
{1762}{1825}To fundamentalna staa
{1825}{1882}ktr nazywamy|"prdkoci wiata".
{2113}{2197}{Y:i}WSZECHWIAT|Prdko wiata
{2490}{2572}Na Ziemi, gdzie prdko|ma due znaczenie,
{2572}{2644}szybko czowieka,|rodkw transportu i technologii,
{2644}{2735}bledn przy prdkoci wiata,|panujcej w kosmosie.
{2821}{2912}Podstawa tego, prdko wiata|jest kamieniem wgielnym,
{2912}{2972}budowli zwanej Wszechwiatem.
{2976}{3092}Istnieje powiedzenie w fizyce,|e  prdko wiata
{3092}{3140}to nie tylko wielko, a prawo.
{3175}{3251}Prdko wiata jest najwaniejszym
{3251}{3311}z ogranicze|we Wszechwiecie.
{3366}{3505}Prdko wiata jest nieprawdopodobna|- 300 000 km /s .
{3505}{3584}Jeeli wiato porusza si wok Ziemi,
{3584}{3668}obleci j 7 razy|w cigu 1 sekundy.
{3668}{3721}To nieprawdopodobnie szybko.
{3770}{3877}Ta nieprawdopodobna prdko,|przede wszystkim wprowadza w bd
{3877}{3925}przy badaniu wiata.
{3925}{4021}Powiedzie po prosto, e to jest szybko,|bdzie zbyt trywialne z naszej strony.
{4021}{4141}Moemy rozmawia przez telefon|z kim bardzo odlegym
{4141}{4199}nie czujc jakich opnie.
{4199}{4319}A sygna przechodzi z telefonu na|wie, na satelit, i z powrotem.
{4323}{4419}Dla nas prdko wiata|wydaje si by nieograniczona.
{4497}{4612}Profesor fizyki Clifford Johnson|z uniwersytetu w  Poudniowej Kalifornii,
{4612}{4772}rozwaa jak przeby 300 000 km|w jedn sekund na rowerze.
{4834}{4908}Oczywicie jest to niemoliwe.
{4940}{5036}Dlatego,aby przeby odlego,|ktre wiato pokonuje w cigu 1 sekundy,
{5036}{5132}zakadajc  prdko roweru 20 km\h,|musielibycie pedaowa
{5132}{5192}24 godziny na dob  przez 22 miesice.
{5261}{5371}Wzajemny zwizek midzy szybkoci|wiata i szybkoci ycia,
{5371}{5467}pozwala witom by dokadnie wtedy,|kiedy ich oczekujecie
{5467}{5539}Jedn z najwaniejszych|konsekwencji dla caej ludzkoci
{5539}{5644}zwizanej z prdkoci wiata,|jest to co widzimy w realnym czasie.
{5674}{5722}Prdko wiata
{5722}{5794}powoduje,e nasze codzienne|ycie skada si z momentw.
{5794}{5866}Kiedy lampa zapala si,|widzicie to momentalnie.
{5866}{5953}Natychmiast widzicie wszystko,|co dzieje si wok was.
{5980}{6047}Lecz pewne zjawiska|daj wyrane pojcie,
{6047}{6167}e wiato porusza si szybciej|ni cokolwiek, cznie z dwikiem.
{6177}{6302}Dowodem na ogromn|prdko wiata jest to,
{6304}{6489}e byskawic widzimy od razu,|a grzmot pniej.
{6584}{6680}Lecz kiedy sprawa bdzie dotyczy|obszaru tak ogromnego jak Wszechwiat,
{6680}{6742}prdko wiata jest ograniczona.
{6742}{6824}Dla nas wiato porusza si|niewyobraalnie szybko,
{6835}{6931}Lecz w kosmicznej skali,|jest cokolwiek powolne.
{7035}{7131}Kiedy rakieta z misj Apollo|leciaa przez kosmos,
{7131}{7203}poruszaa si z nieprawdopodobn|prdkoci 40 000 km/h.
{7203}{7371}Kiedy bya w odlegoci 380 000 kilometrw|i doszo do rozmw z Ziemi
{7371}{7474}prdko wiata|okazaa si do powolna.
{7523}{7631}Astronaut,Neilla Armstronga|spacerujcego po Ksiycu,
{7631}{7678}spytano jak tam si czuje,
{7679}{7784}Mino kilka sekund,|nim usyszano odpowied
{8119}{8227}Ta zwoka kilku sekund nie bya spowodowana tym,|e on myla nad odpowiedzi,
{8227}{8323}a dlatego, e sygna|poruszajcy si z prdkoci wiata,
{8323}{8395}lecia z Ziemi do Ksiyca 1,3 sekundy.
{8395}{8491}Odpowied take przybywaa|na Ziemi za 1.3 sekundy.
{8491}{8601}Otrzymujemy zwok 2,6 sekundy|przy odpowiedzi bez namysu.
{8705}{8813}Czas  1,3 sekundy, aby|wiato przebyo drog z Ziemi do Ksiyca
{8813}{8890}to nic w porwnaniu|z innymi ciaami niebieskimi.
{8938}{9058}Na przykad, wiato soneczne|osiga Ziemi w ponad 8 minut.
{9072}{9192}Jeeli Soce nagle ulegnie zniszczeniu,
{9192}{9355}dowiemy si o tym za 8 minut.
{9415}{9511}Ograniczenie prdkoci|wiata stwarza z poczenia
{9511}{9607}midzy Ziemi i kosmicznymi sondami|duy problem.
{9607}{9703}Sygna od sondy na Marsie|bdzie dochodzi po 44 minutach,
{9749}{9821}sygna z sondy Casini,|na Saturnie, za 3 godziny.
{9836}{9918}sygna z najdalszej|naszej sondy, Voyager-1
{9918}{10021}ktra opucia Soneczny|System, bdzie dochodzi do nas po 29 godzinach.
{10058}{10144}W skalach przestrzeni kosmicznej,|takie odlegoci s nieznaczne.
{10172}{10296}Prawie nie moemy wyobrazi sobie|16 miliarda km. oddzielajce nas od Voyagera.
{10352}{10400}Lecz co dalej?
{10416}{10524}Najblisza nam gwiazda to|czerwony karze,  Proxima Centauri.
{10524}{10596}Oddalona od nas o 40 trylionw km..
{10596}{10678}To liczba 40 z 12 zerami z tyu.
{10717}{10861}Czsto pada pytanie :|czy moemy tam dolecie ?
{10861}{10914}Odpowied - nie moemy.
{10914}{11010}Ludzki mzg nie moe sobie poradzi|z tak ogromnymi wielkociami.
{11010}{11106}Rozumiemy,|kiedy odlego do galaktyki
{11106}{11202}to liczba z ogromn liczb zer,|e to ogromna liczba.
{11212}{11315}Lecz w rzeczywistoci,|jeeli nie wykorzystamy jakich innych wielkoci
{11315}{11370}cay dzie bdziemy pisa zera.
{11370}{11432}Ta wielko to " rok wietlny ".
{11432}{11528}Ta odlego, ktr wiato|pokona w cigu 1 roku -
{11528}{11576}koo 9,6 tryliona km.
{11576}{11682}To daje nam now jednostk odlegoci|powizan z prdkoci wiata.
{11691}{11806}Syriusz, jaskrawa gwiazda na niebie,|ley  8,6 lat wietlnych od nas.
{11806}{11950}To oznacza, e widzimy j teraz,|tak jak bya 8,6 roku temu.
{12062}{12158}Jaskraw gwiazd Wega|widzimy tak jak bya 25 lat temu,
{12181}{12293}A czerwony supergigant Betel geza -|jakim  by 500 lat w temu.
{12329}{12401}To wielki dar przyrody,
{12401}{12497}dlatego, e moemy|spojrze w przeszo.
{12497}{12607}Im dalej patrzymy,|tym dalej cofamy si w przeszo.
{12607}{12679}Gdyby prdko wiata|nie bya ograniczona,
{12679}{12775}nie mielibymy najmniejszego pojcia|o wczesnym Wszechwiecie.
{12799}{12919}Lora Denli jest pracownikiem historycznego|Obserwatorium Griffith w Los Angeles .
{12920}{13009}Dziki tej zdolnoci wiata|by pokazywa nam przeszo,
{13009}{13119}zebraa kolekcj fotografii,|opowiadajcych histori Wszechwiata,
{13119}{13263}od pocztku Wszechwiata-|13 mld. lat wstecz, do naszych dni.
{13315}{13459}Zrobiam album|z histori galaktyk,
{13468}{13617}ktre s w zasigu|naszych teleskopw.
{13648}{13730}Kada fotografia pokazuje|obiekt w przeszoci,
{13730}{13838}tyle lat wstecz ile wynosi jego odlego|od nas w  latach wietlnych.
{13893}{13999}Widzimy znakomit mgawic Kraba|6 500 lat wstecz.
{14048}{14175}widzimy centrum Mlecznej Drogi|26 000 lat temu.
{14229}{14366}A nasz ssiad, galaktyka Andromedy,|2,5 mln. lat....
{14393}{14464}Lecz w kosmicznej skali,|to jak wczoraj.
{14572}{14625}Ubstwiam to.
{14646}{14741}Prawie 90 procent albumu zajmuj pospolite,
{14742}{14847}lecz intrygujce swoimi|rnorodnociami galaktyki.
{14897}{14979}Te dwie zderzaj si z sob.
{15014}{15047}{Y:i}galaktyka ARR148
{15047}{15167}To dramatyczny moment,|w ktrym spotykaj si dwie galaktyki.
{15167}{15287}S oddalone od nas o|500 milionw lat wietlnych.
{15317}{15381}Denli ukada zdjcia w albumie,
{15381}{15441}formujc oglny obraz.
{15441}{15547}Stare galaktyki, rozwijajce si|w cigu ostatnich 12 mld. lat,
{15547}{15602}s podstawowym celem albumu.
{15658}{15747}Lecz prcz nich, s fotografie|"dziecistwa" Wszechwiata,
{15747}{15819}kiedy galaktyki byy bardzo mode.
{15857}{15981}To wiele ciekawych galaktyk,|odlegych o miliardy lat wietlnych.
{15981}{16149}S podobne do  2 letnich dzieci,
{16149}{16216}stawiajcych pierwsze kroki.
{16271}{16367}Lecz nawet te galaktyki maj|modszych  braci i siostry.
{16367}{16468}Ten robicy due wraenie widok,|uzyskano dziki grawitacyjnej soczewce
{16468}{16552}- galaktyczna gromada, odlega|o 2,2 miliarda lat wietlnych,
{16552}{16660}powoduje ugicie promieni wiata,|pozwalajc nam widzie jeszcze dalej.
{16660}{16732}Zdjcie pokazuje maa plamk,|za ktr znajduje si,
{16732}{16804}jedn z najstarszych,|znanych nam galaktyk.
{16804}{16875}Widzimy, jaka bya|13 miliardw lata temu,
{16875}{16943}jedno z niemowlt rozwijajcego si wiata.
{16968}{17040}{Y:i}galaktyka A1689-zD1
{17052}{17172}Kiedy galaktyka jest moda,|jest jednorodna,.
{17172}{17244}o prostej budowie.
{17295}{17408}Wszechwiat w pierwszych chwilach,|take by prosty .
{17430}{17514}Widzimy pierwsze promienie wiata,
{17514}{17650}ktre doszy do nas po 13,7 miliardzie lat.
{17673}{17769}Widzimy je w postaci szcztkowego promieniowania|Wielkiego Wybuchu.
{17822}{17923}nazywanym jako|"kosmiczne promieniowanie ta ".
{17938}{18019}Kosmiczne promieniowanie ta|to najbardziej odlege rzeczy,
{18019}{18067}ktre my moemy zobaczy.
{18067}{18141}To obraz powstania Wszechwiata.
{18150}{18246}To zdjcie NASA
{18246}{18294}pokazuje jednorodn jasno.
{18294}{18389}Taki by Wszechwiat po powstaniu.
{18435}{18497}Lecz, wszystko to bardzo rozmyte,
{18540}{18650}horyzont ograniczony jest|nie przez wielko naszych teleskopw,
{18650}{18746}lecz przez barier prdkoci wiata.
{18810}{18877}Mimo,e najszybsze we Wszechwiecie,
{18877}{18956}robi nas lepcami w|nieskoczonej  przestrzeni.
{19141}{19229}Wiedzc o tym, e wiato pokonuje|9,6 trylionw km w cigu roku,
{19229}{19313}dla naszej wygody stworzylimy rok wietlny,
{19313}{19409}Kiedy bdzie mowa  o|ogromnych odlegociach we Wszechwiecie,
{19420}{19588}pamitajmy o tym,|e prdko wiata jest staa.
{19648}{19720}Prdko wiata jest wielkoci sta,
{19720}{19840}Wszechwiat sam ustanowi ten limit.
{19848}{19951}Prdko wiata jest prawdziwym wzorcem|dla caego Wszechwiata.
{19972}{20060}Fakt staoci prdkoci wiata|daje nam
{20060}{20156}wietne narzdzie do pomiaru|ogromnych odlegoci w kosmosie.
{20175}{20247}Narzdzie to nazywamy|" przesuniciem ku czerwieni".
{20247}{20358}Kiedy wiato podruje z jednej galaktyki|do innej ze sta prdkoci,
{20358}{20430}a galaktyki oddalaj si od siebie,
{20430}{20535}to doprowadza do wyduenia wiata|i ono ma czerwony odcie.
{20550}{20645}Kiedy wiato podruje z dalekiej|galaktyki do nas,
{20646}{20758}ulega deformacji.
{20773}{20869}To moe by skrcenie fal,|objawiajce si ciemnoniebieskim wiatem,
{20874}{20970}lub ich wydueniem -poczerwienieniem.
{20986}{21058}To jest przyczyn|przesunicia ku czerwieni,
{21060}{21137}kiedy widzimy widmo wiata galaktyki.
{21176}{21264}W jaki sposb przesunicie ku czerwieni|pomaga nam w pomiarze odlegoci?
{21264}{21360}Jest to zwizane z nadzwyczajnym|odkryciem w 1926 roku,
{21360}{21449}w obserwatorium Mount Wilson,|blisko Los Angeles.
{21497}{21554}Zawsze miaam sentyment,|do tego obserwatorium
{21554}{21660}dlatego, e dziki niemu nasze spojrzenie|na Wszechwiat zmienio si na zawsze.
{21660}{21739}Tu, Edwin Hubble odkry,|e Wszechwiat rozszerza si.
{21746}{21818}To odkrycie byo|niespodziewane i dziwne,
{21818}{21873}i zmienio wszystko.
{21890}{21962}Kiedy zauway  przesunicie ku czerwieni,
{21962}{22065}Hubble uwiadomi sobie, e wszystkie galaktyki|oddalaj si jedna od drugiej.
{22065}{22161}Dzisiaj wiemy, e  jest to wywoane|rozszerzaniem przestrzeni.
{22179}{22282}Z Ziemi nie wida,|e galaktyki oddalaj si od nas,
{22282}{22378}lecz wiemy o tym, na podstawie|przesunicia wiata ku czerwieni .
{22405}{22510}Przy maej prdkoci|przesunicie ku czerwieni jest mae,
{22510}{22606}Jeeli prdko oddalenia jest dua,|przesunicie ku czerwieni jest wiksze.
{22606}{22726}Hubble odkry, e szybkie oddalanie|galaktyk odbywa si i teraz.
{22726}{22815}To oznacza, e czym wiksze|przesunicie ku czerwieni,
{22815}{22870}tym wiksza prdko|oddalania galaktyki.
{22884}{22973}Wiedzc jaka jest prdko|wiata w przestrzeni
{22973}{23081}i cofajc si w czasie,|mona obliczy wiek Wszechwiata.
{23110}{23172}Zwicie to z prdkoci wiata
{23172}{23234}i otrzymacie du amigwk.
{23234}{23282}Wszechwiat  jest ogromny,
{23282}{23354}prdko wiata jest|bardzo wana dla nas.
{23354}{23433}Obliczamy wiek Wszechwiata na|13,7 miliarda lat..
{23433}{23553}To znaczy, e nie moemy widzie|dalej, ni 13,7 miliarda lat wietlnych.
{23553}{23632}wiata po prosto dalej nie ma...
{23651}{23709}Nazwiemy to "wietlnym horyzontem".
{23709}{23798}Sfera o promieniu 13,7 miliarda lat wietlnych
{23798}{23870}to wszystko,|co moemy zobaczy.
{23886}{23941}I tu pojawia si pytanie:
{23946}{24003}-czy jest przestrze tam, dalej?
{24032}{24080}Nie mamy adnych przesanek by sdzi,
{24080}{24161}e Wszechwiat koczy si|na granicy naszego spojrzenia.
{24161}{24217}Jest, prawdopodobnie, znacznie wikszy,
{24221}{24301}lecz  nie moemy widzie dalej.
{24325}{24373}Wyobracie sobie,
{24386}{24458}e astronomowie s umieszczeni|na kracu naszego horyzontu
{24458}{24564}nie widz galaktyki, pooonej|na innym kracu horyzontu.
{24599}{24656}Lecz mog zobaczy galaktyki
{24657}{24728}na 13,7 miliarda lat wietlnych wstecz.
{24728}{24836}To samo odnosi si i do naszych astronomw.
{24836}{24904}To moe trwa w nieskoczono.
{24931}{25043}Ziemscy astronomowie s ograniczeni|przez prdko wiata.
{25062}{25148}Jeeli jestecie ciekawi ,|co znajduje si za horyzontem wiata,
{25148}{25254}trzeba pogodzi si z faktem,|e istnieje wietlna bariera ,
{25254}{25306}ktrej nie moemy przekroczy.
{25311}{25424}Zadowlmy si tym,|co moemy zobaczy do naszego horyzontu.
{25457}{25563}Kosmiczny|teleskop  Hublla" (HUDF) daje nam
{25595}{25679}bardzo szczegowy obraz nieba.
{25679}{25741}100 razy mniejszy, ni Ksiyc w peni.
{25752}{25807}Zawiera 10 000 galaktyk,
{25807}{25934}wiato niektrych z nich leci|do nas 13 miliardw lat.
{26014}{26086}Stamtd pochodzi kosmiczne|promieniowanie ta,
{26086}{26168}stworzone 400 000 lat|po Wielkim Wybuchu.
{26178}{26288}Barwne fotografie NASA pokazuj,|e to promieniowanie jest czystym zielonym wiatem,
{26288}{26384}Spowodowane jest to tym,
{26384}{26480}i poszczeglne rejony rni si temperatur|nie wicej ni 1/50 000 stopnia.
{26493}{26620}Ludzko nie pozna niczego,|dopki  nie zbliy si do tego.
{26620}{26730}W istocie, astronomowie wierz, e|Wszechwiat powinien by by bardzo rnorodny.
{26738}{26798}Wszechwiat mia  by chaotyczny.
{26798}{26862}Jeeli popatrzymy w dwu rnych kierunkach,
{26862}{27006}powinnimy zobaczy rne koncentracje,|substancje o rnych temperaturach.
{27022}{27080}Lecz Wszechwiat na tym zdjciu jest|dziwnie jednorodny,
{27084}{27132}co jest zagadkowe.
{27160}{27244}Zagadka narodzin Wszechwiata.
{27283}{27393}Dlaczego jeeli wszystko byo caoci,|nie pozostao  jednorodne?
{27451}{27564}Nikt nie rozumie eksplozji,|powodujcej tak jednorodno.
{27564}{27653}Wyobracie sobie|zwyczajn eksplozj.
{27660}{27717}Nie ma w sobie nic jednorodnego.
{27729}{27794}Rne odamki lataj|w rnych kierunkach.
{27806}{27876}Wszystko jest chaotyczne.
{27933}{28029}Dlatego, naukowcy sdz, e|kosmiczne promieniowanie ta
{28029}{28101}nie powinno by tak|rwnomiernie rozoone.
{28101}{28185}Moliwe,e pomoe nam w tym|zwyky sklep z farbami.
{28185}{28281}Przypucimy, e Wszechwiat skada si z|skrzynek z rnymi farbami.
{28294}{28390}W naszym przypuszczalnym wiecie|mamy farby ciemnoniebieskie i te.
{28402}{28455}W momencie Wielkiego Wybuchu,
{28455}{28551}obie skrzynki zaczy|oddala si od siebie.
{28612}{28725}Dlatego jedna z czci Wszechwiata|bdzie ta, a druga bkitna.
{28760}{28894}Lecz, jak poj,dlaczego kosmos jest|pomalowany na jeden kolor - zielony?
{28916}{29019}Dwa kolory uosabiaj|rne czci Wszechwiata.
{29034}{29137}By otrzyma czysty zielony,|tak jak kosmiczne promieniowania ta,
{29137}{29190}powinny  by wymieszane.
{29190}{29276}Lecz kiedy badacze obliczyli|prdko Wielkiego Wybuchu,
{29276}{29372}pojli, e wszystko zostao rozrzucone|szybciej od prdkoci wiata.
{29372}{29482}To oznacza, e ciemnoniebieski i ty|rozchodz si szybciej,
{29482}{29540}i otrzymujemy przesunicie.
{29545}{29633}To  dziwne widzie tak  jednorodn,|zielon posta Wszechwiata.
{29633}{29765}Wszystko jedno dokd zostay rozlane|te  i ciemnoniebieskie farby,
{29765}{29849}i tak wychodzi zielona.
{29873}{29921}To niemoliwe.
{29925}{30016}Ten problem moe  by|rozwizany przy pomocy teorii
{30017}{30127}zwanej "inflacj", ktra|jest wynikiem Wielkiego Wybuchu.
{30144}{30264}Inflacja jest oglnie przyjt ide,|pozwalajcej zrozumie Wielki Wybuch,
{30264}{30327}lecz ona jest zalena od prdkoci wiata.
{30346}{30476}Innym wariantem jest pocztek Wszechwiata|przed rozszerzeniem.
{30535}{30640}W ten sposb, farba z obu skrzynek|powinna bya zmiesza si,
{30640}{30772}przed tym, jak Wszechwiat|zacz poszerza si.
{30839}{30926}To rozniosoby|zielon farb po caym Wszechwiecie.
{30972}{31020}Jeeli ta teoria jest suszna,
{31020}{31126}rozszerzenia Wszechwiata, ktra|widzimy, wywoane
{31126}{31198}Wielkim Wybuchem jest tylko pocztkiem,
{31198}{31277}jest przygotowaniem|do realnego Wielkiego Wybuchu
{31295}{31391}i do dzisiejszego dnia, Wszechwiat|jeszcze rozszerza si z ogromn prdkoci.
{31391}{31482}Galaktyki oddalaj si|jedna od drugiej tak szybko,
{31482}{31578}i wydaje si, e przekrocz|prdko wiata.
{31602}{31746}Fakt, e przestrze poszerza si|szybciej, ni prdko wiata,
{31746}{31818}jeszcze bardziej ogranicza nasze horyzonty.
{31861}{32005}Galaktyki, ktre s blisko nas,|oddalaj si bardzo szybko.
{32005}{32076}lecz te dalsze jeszcze szybciej.
{32091}{32154}Te najdalsze
{32154}{32226}oddalaj si szybciej ni wiato.
{32234}{32329}Nastpnie s galaktyki,|ktrych nigdy nie zobaczymy.
{32329}{32421} ich wiato nigdy do nas nie dotrze,
{32421}{32540}dlatego, e przestrze rozszerza si|szybciej od prdkoci wiata.
{32564}{32648}Wydaje si,e przestrze  jest|wyjtkiem od tego prawa.
{32648}{32743}By moe rozszerza si|z prdkoci wiksz od prdkoci wiata.
{32776}{32872}Lecz caa reszta w tej przestrzeni|odzwierciedlona jest w ejnsztajnowskiej
{32872}{32930}teorii wzgldnoci.
{32930}{32987}Albert Einstein zakada,
{32987}{33059}e nie mona|przekroczy szybkoci wiata.
{33059}{33179}Czstki mona przypieszy do|99,9999  prdkoci wiata,
{33179}{33268}lecz nie uda si|przekroczy tej granicy.
{33299}{33378}Nie ma koniecznoci przekraczania|prdkoci wiata,
{33378}{33465}inaczej zobaczymy niesamowite efekty|prdkoci wiata..
{33470}{33580}Jeeli we Wszechwiecie wszystko zmienia si|dziki prdkoci wiata,
{33580}{33685}to co stanie si|w pobliu tej granicy ?
{33814}{33910}Dla wikszoci z nas,|w wiecie nie ma nic zoonego.
{33923}{34019}To nasza naturalna codzienno,|przez ktr widzimy Wszechwiat.
{34036}{34149}Ale z naukowego punktu widzenia,|wiat jest dziwny i ekscentryczny.
{34176}{34248}wiat jest wszdzie w naszym codziennym yciu.
{34248}{34351}Tym niemniej, niezbyt to znamy|, dlatego, e to bardzo dziwne.
{34351}{34461}Cay Wszechwiat zaley od prdkoci wiata.
{34482}{34602}Moemy poj, e Wszechwiat| jest zmienny, dziki prdkoci wiata.
{34602}{34686}jak przejadka na rowerze|Fizyka Clifforda Johnsona.
{34709}{34805}popatrzymy jak pik tenisow|konkuruje ze wietlnym promieniem.
{34820}{34904}Jeeli rzuci obiekt,|jak pika tenisowa,
{34904}{35012}przeleci okrelon odlego.
{35042}{35154}To bdzie trajektoria piki, ktr|rzuca Johnson , stojc nieruchomo.
{35176}{35248}Wylduje kilka metrw z  przodu..
{35281}{35387}Ale jeeli rzuci pik| z ruchomego roweru,
{35387}{35435}rezultat bdzie inny.
{35467}{35570}Jeeli rzuci pik z tak sam si,|lecz z ruchomego roweru,
{35570}{35658}on bdzie porusza si szybciej,|dlatego, e prdko roweru
{35659}{35711}bdzie dodawa si do jej prdkoci.
{35729}{35801}Jeeli porwna oba dowiadczenia,| widzimy rnic.
{35829}{35913}Rzucona z roweru|pika poleciaa dalej.
{35945}{35993}To ewidentnie.
{36017}{36089}Teraz zrbmy to samo dowiadczenie ze wiatem,
{36091}{36146}wykorzystujc rowerow lamp.
{36193}{36281}Jeeli stoicie nieruchomo i|wczycie reflektor w rowerze,
{36281}{36401}wizka wiata rozejdzie si|z prdkoci wiata.
{36401}{36454}ni mniej,ni wicej.
{36488}{36599}Przypumy, e promie jest na tyle|powolny, by go zobaczy.
{36612}{36696}Zaznaczymy pozycj,|po krtkim okresie czasu.
{36696}{36775}Johnson teraz wcza reflektor|w ruchomym rowerze.
{36784}{36842}Mamy niespodziank.
{36842}{36979}W tym samym czasie wiato przebyo|t sam odlego.
{36987}{37045}W odrnieniu od tenisowej piki,
{37045}{37152}prdko roweru nie|dodaa si do prdkoci wiata.
{37153}{37200}Prdko wiata pozostaa niezmienna.
{37208}{37268}Oba promienie przebyy|jednakow odlego,
{37268}{37335}dlatego, e prdko wiata jest staa,
{37335}{37397}i nie zaley od ruchu rda.
{37407}{37479}Moe to nielogicznie,|lecz to bezsporny fakt.
{37513}{37592}Kada wizka wiata w przestrzeni,|rozchodzca si w prni,
{37592}{37674}osiga jednakow prdko,|niezalenie od prdkoci,
{37674}{37774}jego rda- gwiazdy, galaktyki lub komety.
{37820}{37909}Po tym,gdy naukowcy udowodnili|ten fakt pod koniec 19-go wieku,
{37909}{37980}Albert Einstein dokona|niezbdnych oblicze
{37980}{38060}i opracowa szczegln|teori wzgldnoci,
{38060}{38156}podstaw, ktrej bya|stao prdkoci wiata.
{38166}{38262}Badanie prdkoci wiata pozwolio
{38262}{38351}pozna wasnoci przestrzeni i czasu.
{38355}{38471} Nie yjemy  w statycznym|czasie i wiecie,
{38471}{38590}lecz w plastycznym i zmiennym|wiecie Einsteina.
{38607}{38720}wiecie ze wzgldn|przestrzeni i czasem.
{38743}{38848}Dla nas Wszechwiat|nie jest zmienny,
{38848}{38949}dlatego, e poruszamy si bardzo|powoli w porwnaniu ze wiatem.
{38949}{39040}Lecz wszystko zamienia si,|kiedy zwikszamy prdko.
{39085}{39181}Przy zblianiu si do prdkoci wiata,
{39181}{39253}zaczynaj dzia si|niezwyke rzeczy.
{39278}{39334}Zdaje si, e Wszechwiat to jednolity stoek.
{39334}{39422}Czy prdko wiata moe|pozostawa niezmienna?
{39422}{39470}To bardzo prawdopodobne.
{39470}{39542}Chocia zbliajc si|do prdkoci wiata,
{39542}{39655}czas zaczyna upywa wolniej,|ni po stronie obserwatora.
{39679}{39771}Aby  zbliy si do prdkoci wiata
{39771}{39883}Clifford Johnson powinien porusza si 56 milionw raz szybciej,
{39883}{39938}ni 19 km/godz..
{39945}{40005}Przypucimy,e mona to zrobi.
{40005}{40125}Wyobracie sobie, e prdko waszego roweru jest|w pobliu prdkoci wiata.
{40146}{40253}Mj zegarek bdzie wolniejszy,|ni zegarek operatora, ktry mnie filmuje.
{40253}{40393}Im duej bdziecie si porusza porusza,|tym wiksza bdzie to rnica rnica.
{40400}{40498}Po zatrzymaniu podejdziemy|pomwi z operatorem,
{40498}{40577}on bdzie o wiele starszy,|ni na pocztku.
{40594}{40666}To wyglda jak magia, a nie nauka.
{40666}{40786}Dowodw dostarcza codzienne ycie.
{40798}{40889}Istnieje dobry dowd na suszno|specjalnej teorii wzgldnoci
{40889}{40968}i  faktu, e zegary|poruszaj si razem z nami,
{40968}{41052}dokadnie w tym tempie,|w ktrym yjemy.
{41062}{41110}To system  GPS.
{41126}{41246}System nawigacji satelitarnej-GPS|pomaga nam nie zgubi si w czasie jazdy.
{41317}{41397}GPS skada si  z sieci 24 satelitw,
{41397}{41478}znajdujcych si nad Ziemi|na wysokoci 20 000 km.
{41536}{41608}W kadej chwili czasu,|system GPS w waszym samochodzie
{41608}{41670}otrzymuje sygnay|co najmniej z 4 satelitw,
{41680}{41776}i porwnuje czas dotarcia sygnau|od kadego z nich.
{41776}{41833}To okrela dokadne pooenie.
{41923}{41995}Wszystko zaley od|dokadnoci pomiaru czasu.
{41995}{42053}Kiedy projektowano system,
{42053}{42168}inynierowie wiedzieli, e satelity bd|mie prdko prawie 11 000 km/godzin
{42191}{42294}To zwalnia prdko ich zegara|o czci sekund.
{42302}{42412}Po uwzgldnieniu tych rnic,
{42422}{42477} otrzymano dosy spor nieciso.
{42486}{42615}Jeeli  pomiary czasu zegarw satelitw|rni si od naziemnych,
{42615}{42759}i nie dokonuje si korekty,|system da nam kamliw informacj.
{42916}{43004}Dylatacja czasu to tylko|jeden z dziwnych skutkw
{43004}{43076}podczas ruchu, w pobliu prdkoci wiata.
{43082}{43185}Na torze, Clifford Johnson|kontynuuje swj szybki ruch,
{43185}{43286}przestrze zaczyna wpywa|na niego i jego rower.
{43333}{43445}Wyobramy sobie , e on|porusza si z prdkoci wiata.
{43445}{43565}Niezaleny obserwator bdzie widzie,|e dugo roweru zmienia si
{43565}{43637}w kierunku ruchu.
{43637}{43692}Rower staje si krtszy.
{43704}{43800}Efekt ten nosi nazw|"skrcenia dugoci "
{43800}{43857}i wystpuje razem z dylatacj czasu,
{43857}{43960}przy prdkociach zblionych| do prdkoci wiata.
{44017}{44109}Lecz profesor Johnson take|zaobserwuje dziwne efekty.
{44229}{44301}Jego postrzeganie wiata raptownie zmieni si.
{44323}{44390}W pobliu  prdkoci wiata,
{44390}{44491}zauway, e obiekty stay si dusze,
{44491}{44546}ni normalnie.
{44556}{44640}Wszystko wyglda na rozcignite jak w tunelu.
{44640}{44735}Kolory take postrzegane s inaczej.
{44751}{44835}Zmiana kolorw to efekt Dopplera.
{44835}{44931}a rozcignita ksztaty - zjawisko,|znane jako "dylatacja".
{44963}{45107}Takie znieksztacenia mona zauway,|przy jedzie podczas burzy.
{45126}{45234}Jeeli  bdziecie sta, widzicie|e deszcz pada pionowo,
{45274}{45425}Lecz jeeli poruszacie si|deszcz pada ukonie.
{45473}{45545}To ley u podstaw tego efektu
{45545}{45655}podczas ruchu z prdkoci|zblion do prdkoci wiata.
{45718}{45826}Oczywicie, nie  ma koniecznoci|rozpdza si do  prdkoci wiata,
{45826}{45910}by odczu zmiany|w przestrzeni i czasie
{45910}{45958}wywoane  ruchem.
{45968}{46016}S wci obok.
{46030}{46126}Wszystkie zmiany,|wywoane przez prdko wiata
{46126}{46236}istniej w naszym codziennym yciu,|lecz ich skutki s tak mae,
{46236}{46289}e nie moemy  ich odczu.
{46302}{46412}Prdko wiata ma i inne|skutki w naszym codziennym yciu,
{46412}{46468}ktre s o wiele bardziej odczuwalne..
{46485}{46598}Prdko wiata jest staa|tylko w kosmicznej prni.
{46613}{46737}Kiedy wiato przechodzi przez szko|lub pyn zostaje spowolnione.
{46737}{46785}Gdyby tak  nie byo ,
{46785}{46881}rzeczy, takie, jak teleskop i|wzrok czowieka nie istniayby.
{46889}{46984}Co stanie si, jeeli spowolnienie|wiata bdzie znacznie wiksze,
{46985}{47040}i jego prdko spadnie do zera?
{47197}{47293}Prdko wiata|wynosi 300 000 km/s.
{47303}{47355}To uniwersalna staa,
{47355}{47403}lecz istnieje wybieg.
{47411}{47475}Z tak prdkoci wiato| porusza si tylko w prni.
{47499}{47595}Moemy obliczy zmiany  prdkoci|przy przechodzeniu przez przeszkody.
{47595}{47655}Prdko wiata jest|o wiele mniejsza w wodzie.
{47655}{47765}Dlatego, kiedy jestecie pod wod|widzicie takie ksztaty.
{47783}{47855}Gdyby wiato nie|zmieniao prdkoci,
{47855}{47961}przechodzc przez rne materiay,|ycie byoby zupenie inne.
{47965}{48049} Na przykad, nasze wzrok.|Nie moglibymy widzie.
{48073}{48179}Jeeli wiato poruszaoby si z t sam|prdkoci przez wszystkie rodowiska,
{48179}{48258}my nie wiedzielibymy niczego o|otaczajcym nas wiecie.
{48258}{48330}Moglimy widzie tylko|czarne i biae plamy.
{48349}{48440}Dzieje si tak dlatego, e nasze|oczy s wyposaone w organiczne soczewki,
{48440}{48500}ktre skupiaj obrazy|na siatkwce.
{48511}{48583}Dziaaj tak samo jak szklane soczewki.
{48583}{48669}poniewa wiato zwalnia|przy przechodzeniu przez nie.
{48679}{48775}To odbywa si dlatego, e atomy|szka pochaniaj wiato
{48775}{48830}i wypromieniowuj je znowu.
{48830}{48887}To powoduje niedue opnienie.
{48887}{48959}wiato uderza w atom,|ten zaczyna drga
{48959}{49015}i wypromieniowuje przechwycone  wiato.
{49028}{49124}Kiedy wiato przechodzi szklany obiektyw,
{49124}{49182} odbija si.
{49185}{49290}Odbite w odpowiedni sposb| moe by skupione
{49290}{49338}lub powikszone.
{49345}{49429}To bardzo wane|zjawisko w astronomii.
{49466}{49540}Teleskopy istniej|dziki temu faktowi,
{49541}{49646}e wiato zwalnia i zostaje skupione,|przechodzc przez szko.
{49646}{49759}Dlatego moemy skupi|wiksze iloci wiata
{49759}{49927}w jednym punkcie, co daje nam|moliwo zobaczy cuda Wszechwiata.
{49958}{50040}wiato przechodzi przez soczewki teleskopw
{50040}{50097}z prdkoci koo 200 000 km/s.
{50141}{50205}To  2/3| jego prdkoci w prni.
{50226}{50345}Naukowcy prbuj wycign korzyci|z wolniejszego ruchu wiata.
{50507}{50603}W laboratorium|Uniwersytetu Harvarda,
{50603}{50744}dr Lina Chau ograniczya|prdko wiata do zera.
{50765}{50876}Nic nie moe porusza si szybciej,|ni wiato
{50876}{50984}ktre, jak wiemy,|porusza si z prdkoci 300 000 km/s.
{50997}{51112}wydaje si, e to  zbyt|wysoka prdko, by j ograniczy.
{51180}{51276}Chau wraz z swoimi studentami przeprowadzia|eksperymenty w laboratorium,
{51276}{51387}wyposaonym w lasery, lustra,|graniastosupy i inne przeszkody wiata.
{51418}{51513}To dzia fizyki,|gdzie mao kto ryzykuje eksperymenty.
{51522}{51593}Jeeli zaczniemy zmienia rzeczy raptownie,
{51593}{51713} na przykad zmniejszymy prdko|wiata do prdkoci roweru,
{51713}{51797}zobaczymy absolutnie nieznan|cz przyrody,
{51797}{51905}moemy bada obszary,|cakowicie dotychczas nieznane.
{51926}{52005}W laboratorium Chau,|zwalnia wiato
{52005}{52113}kierujc  promienie lasera przez|dwa mikroskopijnych oboki sodu
{52113}{52197}ochodzone prawie do absolutnego zera.
{52260}{52349}Kontrolny promie przechodzi przez oba oboki.
{52387}{52495}Nastpnie, do pierwszego oboku kieruje si|wizk szybko zmiennych impulsw wiata
{52495}{52579}ktra zagszcza si| i spowalnia do prdkoci kilku km\s.
{52625}{52696}Kiedy wietlna wizka|wchodzi w obok,
{52696}{52864}jej  dugo obnia si  z 1 km|w wolnej przestrzeni do 0,02 milimetra,
{52864}{52984}to  o poow mniej od|rednicy ludzkiego wosa.
{52996}{53128}Impuls staje si  tak  may, e|cae wiato, zbiera si w oboku.
{53141}{53244}Atomowy lad wiata w oboku sodu
{53244}{53331}jest doskona kopi|promieniowania atomw sodu.
{53397}{53459}Wtedy,   moe by zauwaony
{53459}{53531}w wolnej przestrzeni|midzy obokami.
{53536}{53596}Przy wejciu w drugi obok,
{53596}{53699}kontrolna wizka z powrotem przyjmuje|swj pocztkowy rozmiar i form
{53699}{53764}oraz prdko 300 000 km/s.
{53828}{53900}W niektrych przypadkach,|to  moe by
{53900}{54015}fantastycznonaukowy  przenonik,| ludzi lub obiektw w przestrzeni.
{54017}{54089}To, wanie robimy w tym eksperymencie
{54089}{54185}zatrzymujemy wietlne czstki|w jednej czci przestrzeni,
{54185}{54266}i przenosimy w inn cz.
{54296}{54370}Poniewa wiato moe przenosi informacje,
{54370}{54442}te wiodce technologie|pozwalaj opracowywa
{54442}{54547}komputery oparte na wietle,|bez przewodw i elektronicznych czci.
{54578}{54683}Informacja przejmowana bezporednio przez wiato|moe by przenoszona o wiele szybciej,
{54683}{54770}spjnie i praktyczniej ni obecnie.
{54833}{54893}Ostatecznie najwikszym marzeniem naukowcw
{54893}{54979}jest przekroczenie granicy prdkoci wiata.
{55011}{55107}Dla nas, prdko wiata jest|tak jak dawniej nieosigalna.
{55112}{55218}Prdko,o ktrej Einstein powiedzia,|e nigdy nie bdzie przekroczona.
{55218}{55325}Lecz nasza historia zawiera duo niemoliwych rzeczy, |ktre staj si rzeczywistoci.
{55334}{55471}Czy naprawd nie dolecimy do gwiazd na|statkach szybszych od wiata?
{55496}{55551}A jeeli tak, to kiedy?
{55763}{55866}W kwietniu 2008 roku, |znany fizyk Stephen Hawking
{55866}{55947}wzywa ludzko do kolonizacji kosmosu
{55950}{56048}i urzeczywistnienia midzygwiezdnych lotw.
{56048}{56185}{Y:i}Zdobycie kosmosu zmieni |na zawsze przyszo ludzkoci
{56185}{56285}{Y:i} i by moe,e zdecyduje|czy ta przyszo jest moliwa .
{56306}{56361}Gwiazdy s tak daleko,
{56361}{56433}e midzygwiezdny loty|nie s moliwe
{56433}{56505}dopki nie bdziemy porusza si| szybciej od wiata.
{56515}{56601}Problem polega na tym,|e wedug teorii wzgldnoci,
{56601}{56692}kiedy statek kosmiczny|zblia si do prdkoci wiata,
{56692}{56755}jego masa ronie do nieskoczonoci.
{56755}{56863}i aby porusza si szybciej|naley zuy wicej energii.
{56863}{56920}By osign prdko wiata,
{56920}{57016}trzeba nieskoczonej iloci energii.
{57016}{57088}To oznacza, e na razie loty |z prdkoci wiata s niemoliwe.
{57088}{57136}Lecz jak bdzie w przyszoci?
{57190}{57255}Mark Milas jest|jednym z niewielu naukowcw,
{57255}{57327}kto nie poddaje si tak atwo.
{57344}{57404}Zajmuje si  fizyk relatywistyczn
{57404}{57500}i lubi bada podre statkw  kosmicznych|w relatywnym czasie
{57520}{57647}Wiadomo, e midzygwiezdne podre s niemoliwe.
{57677}{57763}To pogbia sceptycyzm  badaczy
{57763}{57835}przeszkadzajc w powanym skupieniu si,
{57835}{57907}na wyborze poprawnych rozwiza.
{57936}{58032}Kiedy NASA stana na czele|projektu relatywnych prdkoci,
{58039}{58092}Mils napisa ksik,
{58092}{58183}z powanymi pytaniami|dotyczcymi tego zagadnienia.
{58197}{58341}Okoo 30-tu  fizykw|napisao prace o prdkoci wiata.
{58341}{58420}Niektre z nich s sceptyczne,|inne proponuj nowe metody.
{58457}{58565}Nikt nie mwi, e szybko osigniemy| sposb na dotarcie do gwiazd.
{58565}{58644}Lecz w cigu kilku wiekw,|moliwe ,e tysicleci,
{58644}{58697}osigniemy to.
{58697}{58817}Wszyscy fizycy uwaaj, e| podrowa w kosmosie
{58817}{58872}szybciej od wiata nie jest moliwe.
{58901}{59013}Lecz mona zmieni  przestrze,|zamiast j przeby.
{59051}{59133}Bardzo trudno w to uwierzy,|lecz nawet naukowcy z NASA
{59133}{59214}badaj moliwoci|wyginania przestrzeni
{59214}{59301}i tworzenia sieci tuneli przez ni.
{59329}{59401}Podstaw tej idei|s tunele czasoprzestrzenne,
{59401}{59520}Ktre wykrzywiaj przestrze i tworz|proste trasy po caym Wszechwiecie.
{59557}{59644}Jak wyobrazi sobie maszyn,|tworzc takie tunele ?
{59650}{59699}By moe ogromnej wielkoci,
{59699}{59785}zbudowan na mnstwie asteroid,
{59785}{59845}zorganizowanych w ogromn sfer.
{59881}{59949}Bdzie niezbdna bateria laserw,
{59949}{60049}by skupi ogromne|ilo energii w jednym punkcie.
{60057}{60138}Naley osign|nieprawdopodobne temperatury,
{60138}{60299}by utworzy dziur lub bbel,|moliwe drzwi do innego Wszechwiata.
{60347}{60467}Inny sposb zmieni przestrze,|oszuka ruch, szybkiego wiata
{60469}{60517}tzn. "wypaczy przestrze".
{60524}{60668}Miguel Alkubijer jest pierwszym czowiekiem,|ktry w 1994 opisa przejadk  przez znieksztacenie.
{60700}{60820}Meksykaski fizyk Alkubijer,|przedstawi ide  statku kosmicznego,
{60820}{60892}ktry dosta si w znieksztacenie przestrzeni.
{60918}{61002}Czas i przestrze|za statkiem byy rozerwane,
{61002}{61057} I pochwyciy statek.
{61057}{61153}Statek przenosi si przez przestrze| jak surfer.
{61177}{61244}Sam statek znajduje si w sferze,
{61261}{61357}a przestrze wokoo niego|przenosi si szybciej, ni wiato.
{61367}{61439}Jeeli to w ogle moliwe,|takie podre
{61439}{61511}bd osigalne w nastpnych|stuleciach.
{61544}{61649}Fizycy pracuj  w Szwajcarii|nad wielkim zderzaczem hadronowym- LHC,
{61650}{61705}by moe s na dobrej drodze.
{61736}{61815}LHC podczas zderze
{61815}{61887}wytwarza tyle energii,
{61887}{61950}e przestrze i czas wykrzywiaj si.
{61950}{62045}Dowiadczenia nad znieksztaceniem|przestrzeni w laboratorium
{62045}{62117}to pierwszy kroki na tej drodze.
{62117}{62225}W najbliszym czasie,stan obecnej fizyki
{62225}{62273}nie pozwali na przekroczenie |prdkoci wiata.
{62285}{62333}To nie oznacza,|e nie naley prbowa.
{62333}{62381}Nawet, jeeli okae si,
{62381}{62472}e podre z szybkoci wiata|s rzeczywicie niemoliwie,
{62472}{62520}trzeba nad nimi pracowa.
{62520}{62631}Pracujc w NASA,|Milas zaoy fundusz Tau Zero,
{62631}{62727}wspierajcego badania|nad relatywnymi podrami midzygwiezdnymi.
{62742}{62838}Naukowcw aktywnie bior udzia|w tej kampanii,
{62838}{62910}wikszo z nich jest zgodna,|e naley kontynuowa badania.
{62910}{63006}Zrozumienie Wszechwiata jest|jednej z podstawowych potrzeb
{63006}{63063} istot rozumnych,takich jak my.
{63063}{63167}Trzeba pracowa nad technologiami,|ktre kiedy pozwol
{63167}{63226}porusza si szybciej od wiata.
{63227}{63337}Nawet jeeli nie uda si znale na to sposobu
{63337}{63394}moe znajdziemy inne poyteczne rzeczy.
{63410}{63521}A co zrobi, jeeli nauka udowodni,|e wietlna granica jest nieprzekraczalna ?
{63521}{63581}i midzygwiezdne podre niemoliwie?
{63603}{63687}To powinno cakowicie skupi|nasz uwag na  Ziemi
{63687}{63783}i  zmusi nas  do wykorzystania| najnowszych technologii dla jej dobra.
{63783}{63891}Zanim nauczymy si podrowa| po dalekim Wszechwiecie.
{63913}{64006}{Y:i}Z rosyjskiego tumaczy irek7777